Χρήσης γης και ταξικότητα του νόμου

Σε αυτή την ανάρτηση θα ασχοληθούμε με την ταξικότητα του νόμου (και του κρατικού μηχανισμού γενικότερα) και τη χρήση γης. Αφορμή για αυτή την ανάλυση αποτελεί το σχέδιο νόμου για την ‘Οριοθέτηση, Διαχείριση και Προστασία Αιγιαλού και Παραλίας’ καθώς και μια σειρά άρτι ψηφισθέντων νόμων που αφορούν τη χρήση γης, όπως το νομοσχέδιο για τη ‘Χωροταξική και Πολεοδομική Μεταρρύθμιση-Βιώσιμη Ανάπτυξη’ και το άμεσα συνδεδεμένο με αυτό ‘Ρυθμιστικό Σχέδιο Αθήνας-Αττικής’. Στόχος μας είναι να αναδείξουμε τα αδιέξοδα της ‘κριτικής’ θεώρησης του δικαίου που επιχειρεί να αναλύσει τη νομοθεσία της ‘μνημονιακής περιόδου’ με όρους ‘έκτακτης ανάγκης’ ως εμπίπτουσα σε μία ‘παρεκκλίνουσα’ μορφή κανόνων δικαίου. Ισχυριζόμαστε πως πρόκειται για μια εξίσου φορμαλιστική ανάλυση η οποία, ακριβώς επειδή μένει στο επίπεδο της μορφής του δικαίου χωρίς να εμβαθύνει στις κοινωνικές συνθήκες που καθορίζουν αυτή τη μορφή, δεν μπορεί να προσφέρει τίποτα στο εργατικό κίνημα.

Tο μνημόνιο ως μέτρο έκτακτης ανάγκης

Η πολιτική που ασκείται στην Ελλάδα σήμερα, η μορφή άσκησης κυβερνητικής εξουσίας εντάσσεται στην κατηγορία της ‘κατάστασης έκτακτης ανάγκης’ που εξετάζουμε. Αλλά αυτό δεν επιβεβαιώνει τίποτα άλλο εκτός του ότι ‘δεν υπάρχει κράτος, ακόμα και το πιο δημοκρατικό, που να μην έχει στο Σύνταγμά του κάποια χαραμάδα ή επιφύλαξη που να παρέχει στην αστική τάξη το μέσο να ρίχνει το στρατό ενάντια στους εργάτες,’ ή, σε συνθήκες μικρότερης όξυνσης της ταξικής πάλης, να αναστέλλει τις νόμιμες διαδικασίες και να παραβιάζει βασικά δικαιώματα με το πρόσχημα της αντιμετώπισης της έκτακτης ανάγκης. Το δίδαγμα για τον εργάτη είναι πως το εποικοδόμημα (μορφή διακυβέρνησης και δικαιικό σύστημα) καθορίζεται σε τελευταία ανάλυση από τις σχέσεις παραγωγής και την όξυνση της ταξικής πάλης. Το δίδαγμα για τον κομμουνιστή είναι πως σε συνθήκες δικτατορίας της αστικής τάξης η κατάσταση ανάγκης είναι απλώς η άλλη όψη της κατάστασης νομιμότητας, και για αυτό το λόγο η πάλη για τη δικτατορία του προλεταριάτου είναι ιστορικό καθήκον όσων θέλουν να ζήσουν σε μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.

Η μαρξιστική-λενινιστική θεωρία περί κράτους

Η μαρξιστική-λενινιστική θεωρία του κράτους είναι παραδειγματική εφαρμογή των αρχών του διαλεχτικού και ιστορικού υλισμού. Στηρίζεται σε δύο βασικές θέσεις. Αφ’ ενός, το κράτος είναι γέννημα των ταξικών κοινωνιών. Συνέπεια αυτής της θέσης είναι η θέση για τον μαρασμό του κράτους στο ανώτατο στάδιο της κομμουνιστικής κοινωνίας, όπου οι τάξεις έχουν εξαλειφθεί. Αφ’ ετέρου, σύμφωνα με τη δεύτερη θέση, η πορεία προς το ανώτατο στάδιο του κομμουνισμού, όπου το κράτος είναι περιττό, είναι διαλεκτική και περιλαμβάνει το πρώτο στάδιο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης μέσα σε συνθήκες δικτατορίας του προλεταριάτου.

Friedrich Engels - Για το κύρος*

*Με τη λέξη κύρος, αποδίδουμε τη λέξη: Autorität επειδή όμως δεν εξαντλείται έτσι όλη ή έννοια της λέξης αυτής σημειώνουμε ότι σημαίνει και: επιβολή, αυθεντία, εξουσία, αρχή, δικαιοδοσία. (Σημ. Μετ.)

Μερικοί σοσιαλιστές άρχισαν τον τελευταίο καιρό μια κανονική σταυροφορία ενάντια σ' αυτό που ονομάζουν: αρχή του κύρους. Αρκεί να τούς πουν ότι τούτη ή εκείνη η πράξη είναι πράξη κύρους, για να την καταδικάσουν. Γίνεται τόση κατάχρηση με αυτή τη συνοπτική διαδικασία, που χρειάζεται να εξετάσουμε την υπόθεση λίγο από κοντά. Κύρος θα  πει με τη σημασία της λέξης πού πρόκειται εδώ: επιβολή μιας ξένης θέλησης στη δική μας. Το κύρος προϋποθέτει από την άλλη πλευρά την υποταγή. Επειδή όμως και οι δύο αυτές λέξεις χτυπούν άσχημα στ' αυτιά και ή σχέση πού εκφράζουν είναι δυσάρεστη για το υποτασσόμενο μέρος, μπαίνει το ερώτημα μήπως υπάρχει κανένα άλλο μέσο για να τα βγάλουμε αλλιώς πέρα. Μήπως θα μπορούσαμε -στις τωρινές κοινωνικές συνθήκες- να φέρουμε στη ζωή μιαν άλλη κοινωνική κατάσταση, όπου αυτό το κύρος δε θα έχει κανένα πια σκοπό και κατά συνέπεια θα πρέπει να λείψει.

Περί της κατάστασης ανάγκης

Το διάταγμα που εγκαθιδρύει κατάσταση ανάγκης στη ναζιστική Γερμανία με αφορμή τη φωτιά που έβαλαν οι Ναζί στο Ράιχσταγκ

Τί είναι η νομική ρύθμιση της ‘κατάστασης ανάγκης’;

Είναι σύνηθες φαινόμενο στο γραπτό σύνταγμα ενός αστικού κράτους να βρίσκεται μία διάταξη που προβλέπει τη δυνατότητα να παρθούν έκτακτα μέτρα από την εξουσία -συνήθως την εκτελεστική, δηλαδή την κυβέρνηση- σε περίπτωση που πρέπει να αντιμετωπιστεί μία κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Τα μέτρα αυτά περιλαμβάνουν τη ρητή αναστολή ορισμένων διατάξεων του συντάγματος, και ορισμένων δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται σε αυτές τις διατάξεις. Ως το 1996 τουλάχιστο 147 χώρες είχαν στο σύνταγμά τους μια τέτοια διάταξη.

Η κατάσταση ανάγκης, ή κατάσταση εξαίρεσης, ή κατάσταση πολιορκίας, ή στρατιωτικός νόμος, είναι μία έννοια του αστικού δημοσίου δικαίου, σύμφωνα με την οποία η νομιμότητα μέσα σε ένα κράτος αναστέλλεται για να προστατευθεί η ίδια η νομιμότητα, και η τάξη. Ο ίδιος ο νόμος, δηλαδή, προβλέπει περιπτώσεις όπου παύει να ισχύει, ούτως ώστε να αντιμετωπιστεί μία κατάσταση που απειλεί την ίδια του την ύπαρξη. Παράλληλα, η παράδοξη αυτή λειτουργία του δικαίου φανερώνει την άμεση σύνδεσή του με τη βία, η οποία σε τέτοιες περιπτώσεις είναι κατασταλτική και εκλύεται σφοδρότερα από ποτέ.

Ο Λένιν για τη δικτατορία του προλεταριάτου

Αποσπάσματα από το έργο ‘Η προλεταριακή επανάσταση και ο αποστάτης Κάουτσκι’

Σε συνέχεια της ενασχόλησης μας με την έννοια της δικτατορίας του προλεταριάτου και προτού ασχοληθούμε με την αστική νομικο-πολιτική θεωρία της ‘κατάστασης ανάγκης’, δημοσιεύουμε μία επιλογή από αποσπάσματα από την πολεμική του Λένιν ενάντια στο αστικό περιεχόμενο των σοσιαλδημοκρατικών θέσεων του Κάουτσκι, που πιστεύουμε πως είναι διαφωτιστική για τις θέσεις που θέλουμε να αναπτύξουμε. Εξάλλου, η κριτική αυτή σε οπορτουνιστικές θεωρίες που διαστρεβλώνουν το περιεχόμενο του μαρξισμού-λενινισμού δεν παύει να είναι επίκαιρη όσο ποτέ.

Δικτατορία του προλεταριάτου και Λαϊκή Συμμαχία

Η διαφορά δικτατορίας του προλεταριάτου και πολιτικής διαχείρισης της αστικής εξουσίας

Αναφερθήκαμε προηγουμένως στην αβάσιμη κατηγορία των σοσιαλδημοκρατών προς την Οκτωβριανή επανάσταση, πως ήταν πραξικοπηματική επειδή οι μπολσεβίκοι ήταν μια μειοψηφία. Είδαμε πως η κατηγορία αυτή στηρίζεται στην παρανόηση των μαρξιστικών-λενινιστικών όρων της δικτατορίας της αστικής τάξης και της δικτατορίας του προλεταριάτου και στη μη κατανόηση της διαλεκτικής σχέσης μεταξύ δικτατορίας του προλεταριάτου και εξασφάλισης της πλειοψηφίας. Πιο συγκεκριμένα, είδαμε πως η εξασφάλιση της πλειοψηφίας στη συγκεκριμένη ιστορική συνθήκη συνδέθηκε με την κατάληψη της εξουσίας και τα μέτρα που πήρε η εργατική εξουσία με τα πρώτα κιόλας διατάγματα, όπως για παράδειγμα το ‘Διάταγμα για τη γη’ που ικανοποίησε άμεσα τη φτωχή αγροτιά με μέτρα που δε θα παίρνονταν ποτέ σε συνθήκες δικτατορίας της αστικής τάξης.

Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει πως η αναγκαιότητα της δικτατορίας του προλεταριάτου εξαντλείται στη συγκεκριμένη συνθήκη της επαναστατικής Ρωσίας. Η συντριβή του αστικού κράτους και η εγκαθίδρυση της δικτατορίας του προλεταριάτου είναι απαραίτητη για την εγκαθίδρυση του σοσιαλισμού ως πρώτου σταδίου του κομμουνισμού. Είναι συνθήκη αναγκαία για κάθε επανάσταση ενάντια στην κυριαρχία του Κεφαλαίου. Για την ακρίβεια, το έργο της συνειδητοποιημένης εργατικής τάξης και του πρωτοπόρου κόμματός της είναι ακόμη πιο δύσκολο στις μέρες μας με τους ιδεολογικούς και κατασταλτικούς μηχανισμούς της αστικής τάξης να έχουν πολλαπλασιαστεί και ενδυναμωθεί σαν τη Λερναία Ύδρα. Οι δυσκολίες για την εξασφάλιση της πλειοψηφίας είναι ακόμη περισσότερες, πράγμα που κάνει αναγκαία την κατανόηση της λειτουργίας της δικτατορίας του προλεταριάτου και της αναγκαιότητάς της. Η ποιοτική διαφορά μεταξύ δικτατορίας του προλεταριάτου και πολιτικής διαχείρισης της αστικής εξουσίας από οπορτουνιστές (σοσιαλδημοκράτες, ευρωκομουνιστές, ή σοσιαλσωβινιστές - η ουσία είναι ίδια, η μορφή αλλάζει) πρέπει να γίνει κατανοητή από όλους όσους έχουν συμφέρον από την ανατροπή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής.

Γιατί είναι αναγκαία η δικτατορία του προλεταριάτου;

Η εξασφάλιση της πλειοψηφίας

Η αναγκαιότητα της δικτατορίας του προλεταριάτου συνδέεται άμεσα με την εξέταση της Λαϊκής Συμμαχίας και του ζητήματος της εξασφάλισης της πλειοψηφίας. Το ζήτημα της εξασφάλισης της πλειοψηφίας είναι πεδίο όπου ξεχωρίζει η ήρα απ’ το στάρι. Και αυτό γιατί οι αντιδραστικές θέσεις οπορτουνιστών, που δεν κατανοούν τη διαφορά μεταξύ δικτατορίας του προλεταριάτου και δικτατορίας της αστικής τάξης, γίνονται εμφανείς.

Συνεπώς, για να αναλύσουμε το ζήτημα της εξασφάλισης της πλειοψηφίας και να κατανοήσουμε το ρητό του Λένιν ότι ‘η επανάσταση και η πολιτική δεν είναι απλή αριθμητική αλλά άλγεβρα’, πρέπει πρώτα να γίνει κτήμα μας η μαρξιστική-λενινιστική ανάλυση του κράτους. Πρέπει συγκεκριμένα να γίνει κατανοητή η αντιπαραβολή -στο πλαίσιο της μαρξιστικής-λενινιστικής ανάλυσης του κράτους- των όρων ‘δικτατορία της αστικής τάξης’ και ‘δικτατορία του προλεταριάτου’. Ξεκαθαρίσαμε πως όταν μιλάμε για τη δικτατορία του προλεταριάτου ή τη δικτατορία της αστικής τάξης, μιλάμε για τη δικτατορία μίας τάξης επάνω στην άλλη. Μιλάμε όχι για μορφή διακυβέρνησης, όχι για μορφή πολιτεύματος, αλλά για το ταξικό περιεχόμενο της εξουσίας. Η έννοια δικτατορία, ιδωμένη ιστορικά υλιστικά, αναφέρεται στο ποια τάξη εξουσιάζει, και όχι στο με ποιόν τρόπο το κάνει.

Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, σε αυτή τη βάση, την ανάλυση του ζητήματος της πλειοψηφίας από τις αρχές του 20^ου αιώνα πριν έρθουμε στο πρόσφατο παράδειγμα. Πιο συγκεκριμένα, κατηγορήθηκαν οι μπολσεβίκοι από τους οπορτουνιστές της Β’ Διεθνούς ότι έδρασαν πραξικοπηματικά, ότι πραγματοποίησαν ‘εξέγερση μιας μειοψηφίας’[1]. Η κατηγορία αυτή στις μέρες μας μεταφράζεται στο εμπόδιο της μικροαστικής ψευδαίσθησης πως η κατάκτηση ή μη της πλειοψηφίας των εργαζομένων (και κατ’ επέκταση του πληθυσμού) με το μέρος του προλεταριάτου εξαρτάται από την απόκτηση της πλειοψηφίας των ψήφων  στις εκλογές μέσα σε συνθήκες κυριαρχίας της αστικής τάξης -ή αλλιώς σε συνθήκες δικτατορίας της αστικής τάξης.

Η δικτατορία του προλεταριάτου είναι έννοια ταξική και είναι αναγκαία

Η δικτατορία του προλεταριάτου είναι έννοια μαρξιστική-λενινιστική. Η λέξη δικτατορία σε αυτή τη φράση έχει ΤΑΞΙΚΟ περιεχόμενο. Κανένας κομμουνιστής αυτό δεν πρέπει να το ξεχνά. Αλλιώς κινδυνεύει να καταλήξει σε θέσεις οπορτουνιστικές και να στραφεί ενάντια στα συμφέροντα της εργατικής τάξης. Γιατί αυτό είναι η εγκατάλειψη της μαρξιστικής-ταξικής ανάλυσης της κοινωνίας και του κράτους. Η εγκατάλειψη της ταξικής ανάλυσης και του ταξικού περιεχομένου των κομμουνιστικών όρων είναι η επιτομή της αντίδρασης και του οπορτουνισμού. Και αυτή είναι ακριβώς η πρακτική των κομμάτων του ευρωκομμουνισμού, των κομμάτων του ευρωμονόδρομου, που αποπροσανατολίζουν το κίνημα.

Η ιδέα του δημοκρατικού δρόμου στο σοσιαλισμό είναι η βασική ιδέα πίσω από τα κόμματα του ευρωκομμουνισμού. Η αντιδραστική αυτή ιδέα στηρίζεται σε μία αφηρημένη αντιπαράθεση μεταξύ δικτατορίας και δημοκρατίας με το αστικό, δηλαδή αταξικό, περιεχόμενο των όρων αυτών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε, όμως, πως η ανωτερότητα του ιστορικού υλισμού, ως θεωρίας ανάλυσης του κόσμου και της θέσης και πράξης του ανθρώπου μέσα σε αυτόν, εκφράζεται και στο πεδίο της πολιτικής θεωρίας. Η πολιτική θεωρία είναι -ιδωμένη ιστορικά υλιστικά- θεωρία πράξης, και δη επαναστατικής πράξης. Δε χωράνε στην ανάλυση του κράτους και της κοινωνίας αφηρημένες έννοιες. Η ιστορική υλιστική ανάλυση αναδεικνύει το ταξικό περιεχόμενο, την ουσία των όρων που χρησιμοποιούνταν μέχρι τώρα από την αστική τάξη για να αφοπλίζουν το εργατικό κίνημα.

Ας ξεκαθαρίσουμε μια και καλή, λοιπόν, πως όταν μιλάμε για τη δικτατορία του προλεταριάτου ή τη δικτατορία της αστικής τάξης, μιλάμε για τη δικτατορία μίας τάξης επάνω στην άλλη. Μιλάμε όχι για μορφή διακυβέρνησης, όχι για μορφή πολιτεύματος, αλλά για το ταξικό περιεχόμενο της εξουσίας. Για αυτό το λόγο, η έννοια δικτατορία, ιδωμένη ιστορικά υλιστικά, δεν έχει καμία σχέση ούτε πχ. με τον Ρωμαϊκό νομικό-πολιτικό θεσμό, ούτε με τη δικτατορία των συνταγματαρχών. Και αυτό γιατί αναφέρεται στο ποια τάξη εξουσιάζει, και όχι στο με ποιόν τρόπο το κάνει. Όπως γράφει ο Λένιν στο ‘Κράτος και Επανάσταση’: